ΔΙΕΚ ΝΕΑΠΟΛΗΣ
Ειδικότητα : Αρχιτεκτονική και εσωτερική διακόσμηση χώρου και
σχεδιασμός αντικειμένου.
Μάθημα : Ιστορία της τέχνης
Καθηγητής : Πετρόπουλος Δημήτρης
Η μεγάλη αφύπνιση από τον 7ο έως τον 5ο αιώνα μέρος δεύτερο
Η Δαιδαλική πλαστική
Γύρω στα 680
π.χ έχουμε (Jenkins) την αρχή της δαιδαλικής πλαστικής. Το όνομα παραπέμπει στον
μυθικό δαίδαλο οποίος σύμφωνα με την παράδοση ήταν ο πρώτος που κατασκεύασε
αγάλματα με ανοιχτά τα σκέλη και τους οφθαλμούς και κινημένα χέρια, μορφές που
φαίνονταν έτοιμες να κινηθούν.
Φαίνεται ότι
οι 'ανοργάνωτες και ασπόνδυλες' μορφές της γεωμετρικής πλαστικής οργανώνονται
ολοένα και αυστηρότερα για να καταλήξουν στην δαιδαλική τεχνοτροπία.
Τόσο λοιπόν
στη μεγάλη πλαστική όσο και στη μικροπλαστική της δαιδαλικής εποχής
χαρακτηριστικό γνώρισμα των μορφών είναι η αυστηρή οργάνωση τους με βάση τον
κατακόρυφο και τους οριζόντιους άξονες που διέπουν τις φυσικές μορφές.
Παράλληλα σημειώνεται αύξηση της μάζας των μορφών και σταδιακή βελτίωση των
σωματικών αναλογιών κυρίως όμως η δαιδαλική τεχνοτροπία διακρίνεται στο πρόσωπο
.Το πολύ χαμηλό μέτωπο, οι αυστηρά οριζόντια τοποθετημένοι οφθαλμοί και το
στόμα, η ανυπαρξία πλαϊνών όψεων προσώπου και η πλαισίωση τους από την πλούσια
μάζα της κόμης χαρακτηρίζουν όλα τα πρόσωπα της δαιδαλικής τεχνοτροπίας.
Ο τύπος του κούρου
Στον 7ο αιώνα
πρόκειται για έναν ορθό γυμνό νέο άνδρα με χέρια τεντωμένα και κολλημένα στα
πλευρά, με σφιγμένες τις γροθιές, με μακριά μαλλιά που περιβάλει ταινία δεμένη
με τον κόμβο του Ηρακλέους, το γνωστό Ηράκλειο "Ηράκλειο άμμα" με το
αριστερό πόδι μπροστά.
Ο τύπος του
κούρου εξελίσσεται σταδιακά σε όλη την διάρκεια του 7ου και 6ου αιώνα π.χ και
προσεγγίζει όλο και περισσότερο τις φυσικές μορφές. Από τα εμφανέστερα στοιχεία
αυτής της εξέλιξης είναι η απομάκρυνση των χεριών από το σώμα και το κόντεμα
των μαλλιών, που και τα δύο γίνονται πιο συχνά όσο προχωρεί ο 6ος αιώνας.
Επίσης οι μορφές του σώματος και οι ανατομικές λεπτομέρειες γενικότερα
αποδίδονται όλο και πιο φυσιοκρατικά. Και η τάση για υπερφυσικού μεγέθους
αγάλματα κούρων (Νάξο Αττική) υποχωρεί.
Την εξέλιξη
στον τύπο του κούρου μπορεί να παρακολουθήσει κανείς καθαρά στα Αττικά αγάλματα
κούρων όχι μόνο επειδή η Αττική αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα κέντρα
αρχαϊκής πλαστικής αλλά επειδή από την Αττική σώζεται μια πλήρης σειρά κούρων
από τις αρχές, τα μέσα και τα τέλη του 6ου αιώνα π.χ
Π.χ ο κούρος του Μονάχου και ο κούρος της Αναβύσσου.
Τα μυθολογικά τέρατα της
αρχαϊκής γλυπτικής
Η αρχαϊκή
γλυπτική παρίστανε ακόμη και εντελώς φανταστικά μυθολογικά όντα. Πολλά από αυτά
όπως οι σφίγγες και οι σειρήνες είναι πιθανότητα εμπνευσμένα από ανάλογες
μορφές της ανατολής, ενώ άλλα όπως η Νίκη αποτελούν προσωποποιήσεις αφηρημένων
εννοιών και έχουν καθαρά ελληνικό χαρακτήρα.
Η Σφίγγα
Οι σφίγγες
είναι τέρατα με σώμα λιονταριού, μεγάλα δρεπανόσχημα φτερά και γυναικείο
κεφάλι. Είναι αναθηματικές όπως η περίφημη σφίγγα των Ναξίων στους δελφούς. (570
πχ.) Στημένη πάνω σε ιωνικό κίονα 10μέτρων ή επιτύμβιες. Ο χαρακτήρας των
Σφιγγών είναι χθόνιος, σχετίζεται δηλαδή με τις δυνάμεις του κάτω κόσμου και
αποτρεπτικός αποτρέπει την σύληση του τάφου (επιτάφια στήλη).
Η Γοργώ Μέδουσα
Η Γοργώ -
Μέδουσα είναι μια ακόμη δαιμονική μορφή της αρχαϊκής ελληνικής τέχνης την
βρίσκουμε σε επιτύμβιες αττικές στήλες και σε αετώματα (ναός αρτέμιδος). Η
γοργώ παριστάνεται σαν γυναίκα με λυγισμένα σε ορθή γωνία τα σκέλη, μια
συμβατική στάση των σκελών που αποδίδει την γοργή κίνηση, το τρέξιμο και το
πέταγμα. Το πρόσωπο της είναι τερατόμορφα συσπασμένο, έχει χαυλιόδοντες, ενώ οι
πλοκαμοί των μαλλιών της καταλήγουν σε φιδοκεφαλές. Σύμφωνα με την παράδοση
όποιος αντίκρυζε την φοβερή της όψη πέτρωνε από το φόβο. Η Γοργώ είναι η
κατεξοχήν αποτροπαϊκή μορφή της αρχαίας ελληνικής γλυπτικής.
Η Νίκη
Με λυγισμένα σε ορθή γωνία τα σκέλη παριστάνεται και η Νίκη
που αποτελεί την ενσάρκωση της ιδέας της νίκης. Πρόκειται για την μορφή μιας
κόρης με φτερά στην πλάτη και τα πόδια. Οι Αρχαίοι πίστευαν ότι πρώτος παρέστησε
την Νικη στη μεγάλη πλαστική ο Γλύπτης Αρχέρμος από την Χίο. Αγάλματα Νικών μπορεί
να ήταν αναθηματικά όπως πιστεύεται ότι ήταν η νίκη του Αρχέρμου.
Η Σειρήνα
Η σειρήνα έχει
σώμα πτηνού, κεφάλι γυναικείο και φτερά. Θεωρείται πιθανή η ύπαρξη επιτύμβιων
αγαλμάτων Σειρήνων όπως ήταν τα αγάλματα
σειρήνων της κλασικής εποχής, που τοποθετούνταν πάνω σε τάφους ποιητών, ρητόρων
και άλλων ανθρώπων του πνεύματος για να θρηνήσουν τον χαμό τους με το γνωστό
από τον όμηρο γλυκόλαλο τραγούδι τους.
Κεραμική αγγειογραφία
του 6ου αιώνα π.χ
Τέλη του 7ου
αιώνα π.χ, επικρατεί στην αττική ο μελανόμορφος ρυθμός που είχαν εφεύρει οι
αγγειογράφοι της πρωτοκορινθιακής κεραμικής. Η διακόσμηση γίνεται με μαύρο
γάνωμα πάνω στην ανοικτόχρωμη - στο χρώμα του πηλού- στην επιφάνεια των
αγγείων. Το γάνωμα αυτό δεν είναι χρώμα αλλά απόσταγμα του ίδιου του πηλού, από
τον οποίο κατασκευάζονται τα αγγεία. Οι λεπτομέρειες των μορφών και της
διακόσμησης έχουν χαραχθεί πριν το ψήσιμο με οξύ εργαλείο που απομάκρυνε το μαύρο
γάνωμα στα σημεία της χάραξης. Πολλές φορές επιθέτουν λευκό και πορφυρό χρώμα
για να διακριθούν οι γυναίκες από τους άντρες.
Γνωστό αγγείο (βλέπε φωτοτυπία) αυτής της εποχής είναι ο
αμφορέας του ζωγράφου του Νέσσου
(αρχαιολογικό μουσείο της Αθήνας, 610 π.χ.). Στο λαιμό του μεγάλου αυτού
αμφορέα (προφανώς ταφικού), παριστάνεται η πάλη του Ηρακλή με τον Κένταυρο
Νέσσο, ενώ στην κοιλιά οι Γοργόνες καταδιώκουν τον ήρωα.
ο Κλειτίας είναι ένας έξοχος ζωγράφος του μικρογραφικού
ρυθμού (αγγείο-ελικωτός κρατήρας- του αρχαιολόγου Φρανσουά- μουσείο Φλωρεντίας)
βλέπε φωτοτυπία. Η διακόσμηση απλώνεται σε ζώνες που καλύπτουν ολόκληρη την
επιφάνεια του και φορούν σε μυθολογικά θέματα. πχ. ο χορός των νέων στην αττική
για την σωτηρία τους από το Θησέα στην κρήτη, κενταυρομαχία και αρματοδρομία
προς τιμήν του νεκρού Πάτροκλου.
Ο Άμασης και ο σύγχρονός του Εξηκίας κυριαρχούν στην αττική
αγγειογραφία στα μέσα του 6ου αιώνα.
Πολύ γνωστός του αμφορέας του Άμαση είναι στο Cabinet des Medailes στο Παρίσι (δίγλωσσος) που στην μια
πλευρά έχουμε τον Διόνυσο με δυό σφιχταγκαλιασμένες Μαινάδες. Οι μορφές του
λυγερές εύθυμες αλλά και με απροσδόκητη σοβαρότητα
Ο Εξηκίας είναι σύγχρονος ζωγράφος το ύφος του οποίου έρχεται
σε αντίθεση μα αυτό του Άμαση καθώς είναι μεγαλόπρεπο. Πολύ γνωστος αμφορέας
(δίγλωσσος) είναι του Βατικανού όπου ο Αχιλλέας παίζει πεσσούς με τον Αίαντα
από την μια μεριά.
Η ερυθρόμορφη τεχνική
(525 π.χ)
Στις αρχές του
6ου αιώνα η αττική κεραμική όπως άλλωστε και η πλαστική έχει το πρώτο λόγο στον
Αρχαϊκό πολιτισμό. Όμως τώρα δεν είναι οι Αθηναίοι που δανείζονται και
υιοθετούν κορινθιακά τεχνοτροπικά ή καθαρά τεχνικά στοιχεία αλλά οι Κορίνθιοι
από τους Αθηναίους. Άλλωστε γύρω στο 525 π.χ στην Αθήνα ο ζωγράφος του Ανδοκίδη
χρησιμοποίησε για πρώτη φορά την ερυθρόμορφη τεχνική στην διακόσμηση των
αγγείων. Σύμφωνα με τη τεχνική αυτή οι μορφές των παραστάσεων διατηρούν το
κοκκινωπό χρώμα του πηλού, ενώ το βάθος της παράστασης βάφεται μαύρο. Πρόκειται
λοιπόν για μια τεχνική αντίστροφη από την μελανόμορφη.
Μ' αυτή την
τεχνική γίνεται η χρήση πινέλων διαφορετικού πάχους που αποδίδουν τις γραμμές
λεπτότερες και παχύτερες και υπογραμμίζουν με διαφορετική ένταση τις
λεπτομέρειες, κάνοντας να φαίνονται οι μορφές πιο ογκώδεις. Οι αγγειογράφοι
ζωγραφίζουν πιο ελεύθερα.
Γνωστός ζωγράφος
που του αποδίδεται η εφεύρεση αυτού του ρυθμού είναι ο Ανδοκίδης (μαθητής του
Εξηκία) που είναι χαρακτηριστικός για τα δίγλωσσα αγγεία του ζωγραφισμένα στην
μιά όψη με την μελανόμορφη τεχνική και στην άλλη όψη με την ερυθρόμορφη. Ετσι
στον αμφορέα του μοναχού παριστάνεται και στις δύο πλευρές ο Ηρακλής ξαπλωμένος
σε ανάκλιντρο να αναπαύεται προφανώς
μετά την ολοκλήρωση των άθλων του. και απέναντί του βρίσκεται η προστατιδά του
θεά Αθηνά.
Η μελανόμορφη
τεχνική δεν εγκαταλείπεται αμέσως μετά την ανακάλυψη της ερυθρόμορφης. Αρκετοί
αγγειογράφοι θα χρησιμοποιήσουν παράλληλα και τις δύο τεχνικές. ΄Αλλοι πάλι θα
μείνουν πιστοί στην μελανόμορφη τεχνική ιδιαίτερα οι αγγειογράφοι ληκύθων μέχρι
τα μέσα του 5ου αιώνα π.χ οπότε σβήνει ο μελανόμορφος ρυθμός. Ωστόσο αυτός ο
ρυθμός θα εξακολουθήσει να χρησιμοποιείται στην διακόσμηση μιας κατηγορίας αγγείων ως τα μέσα τουλάχιστον του 2ου αιώνα .
Πρόκειται για τους Παναθηναϊκούς αμφορείς που δίνονται ως
έπαθλα στους νικητές των παναθηναϊκών αγώνων και που για λόγους παράδοσης
εξακολουθούσαν να διακοσμούνται με μελανόμορφες παραστάσεις.
Τελικά εκτός από το ζωγράφο Ανδοκίδη που έδρασε από το 530 π.χ έως το 515 π.χ.
μεγάλοι αγγειογράφοι του πρώιμου ερυθρόμορφου ρυθμού είναι ο Ευθυμίδης, ο
Ευφρόνιος, Ο Φιντίας, που αποτελούν και
την ομάδα των 'πρωτοπόρων της εποχής"